नेपाल बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक र सहिष्णु मुलुकका रूपमा चिनिन्छ। यहाँ हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध, इसाई लगायत विविध धार्मिक समुदायहरूले सहअस्तित्वको नमूना प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। यद्यपि पछिल्ला केही घटनाहरूले यो सद्भावमा दरार आउन थालेको संकेत गरिरहेका छन्। सर्लाहीको मलंगवा र हालैको पर्साको वीरगञ्जमा भएका झडपहरू त्यस्तै चिन्ताजनक उदाहरण हुन्। पर्सा वीरगञ्ज र सर्लाही मलंगवाका पछिल्ला घटना–परिघटनाले नेपालको धार्मिक सहअस्तित्वको संस्कृतिमा गहिरो चोट पुर्‍याएको छ। अब नागरिक समाज, सरकार र सम्पूर्ण समुदाय एकै मोर्चामा उभिने समय आएको छ।
धार्मिक पर्वको समय, विशेष गरी मूर्ति विसर्जन वा जुलूस जस्ता गतिविधिका बेला देखिएको तनाव केवल संयोग होइन। यो राज्य संयन्त्र, नागरिक समाज र समुदायस्तरमा आवश्यक संवादको अभावको परिणाम हो। हिन्दू र मुस्लिम समुदायबीच भएका यस्ता झडपहरूले केवल दुई समूहको सम्बन्धलाई मात्र असर पार्दैन, यसले समग्र सामाजिक स्थायित्व र शान्तिप्रति प्रश्न उठाउँछ।
धार्मिक सहिष्णुतामा दरार आउँदा नागरिक समाज, मानव अधिकारकर्मी र स्थानीय अगुवाहरूको भूमिका अझ बढी जिम्मेवार बन्नुपर्ने हो। तर, हाल देखिएको अवस्था उल्टो छ—घटनापछि औपचारिक वक्तव्य र प्रतिक्रियामा सीमित नागरिक समाजको मौनताले झनै द्वन्द्वलाई मलजल दिइरहेको छ।
राजनीति र धर्मको खतरनाक समिश्रण-धार्मिक विषयमा राजनीतिको हस्तक्षेप झनै खतरनाक हुन्छ। केही घटनाहरूमा स्थानीय राजनीतिक दल वा नेताहरूले धार्मिक अस्मितालाई उचालेर नाफा लिन खोजेको देखिन्छ, जसले झडपलाई थप उकास्ने काम गर्छ। यस्ता प्रवृत्तिलाई रोक्न राजनीतिक दलभित्रैबाट आन्तरिक शुद्धिकरण र कडा आचारसंहिता आवश्यक छ।
अब के गर्न सकिन्छ?
•समुदायस्तरमा निरन्तर संवाद: धार्मिक अगुवा, शिक्षक, पत्रकार र समाजसेवीहरू बीच नियमित अन्तरक्रिया र चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
•सुरक्षाको प्रत्याभूति: पर्व र उत्सवको समयमा प्रशासनले सतर्कता बढाउँदै संवेदनशील क्षेत्रहरूमा शान्ति सुरक्षाको सशक्त व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
•दोषीमाथि निष्पक्ष कारबाही: कुनै पनि समुदायको नाममा हिंसा फैलाउनेहरूलाई कानूनी कारबाहीबाट उन्मुक्ति दिनुहुन्न।
•शिक्षा प्रणालीमार्फत सहिष्णुता बढाउने: विद्यालयस्तरबाट नै विविधता स्वीकार्ने संस्कृति विकास गर्न पाठ्यक्रममा सहअस्तित्वको शिक्षा समावेश गर्नुपर्छ।
निष्कर्षमा…
नेपालको पहिचान सहिष्णुता र विविधता हो। यदि हामीले आज सामाजिक सद्भाव जोगाउन सकेनौं भने भोलिका दिनमा हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा, शान्ति र राष्ट्रिय एकता गम्भीर संकटमा पर्न सक्छ। त्यसैले आज नै चेतनाको घण्टी बजाउनु आवश्यक छ—सहिष्णुता, संवाद र सहकार्यमार्फत एउटा समावेशी समाज निर्माणको लागि।