मधेश प्रदेशको प्रदेश अस्पताल मलङ्गवामा हालै व्यवस्थापन गरिएको फाटेको एक्टोपिक गर्भावस्थाको केस केवल एक आपतकालीन शल्यक्रियाको सफलतामा सीमित छैन। यो घटना हाम्रो प्रजनन स्वास्थ्य प्रणाली, समुदायस्तरीय चेतना, परिवार नियोजन सेवा र आपतकालीन उपचार पहुँचका गहिरा कमजोरीहरू उजागर गर्ने एक महत्वपूर्ण सार्वजनिक स्वास्थ्य सन्देश हो।

३८ वर्षीया, सात पटक गर्भधारण गरिसकेकी (G7P5A1) महिला गर्भावस्थाको अवस्था थाहा नपाई सामान्य ओपीडीमा आइपुगिन्। केही दिनदेखि योनिबाट रक्तस्राव भइरहे पनि गर्भ जटिलताको सम्भावनाबारे उनी स्वयं अनविज्ञ थिइन्। प्रारम्भिक परीक्षणपछि मात्र गर्भावस्था पुष्टि भयो र अल्ट्रासाउन्डले फाटेको एक्टोपिक गर्भावस्था देखायो—जुन तत्काल जीवनघातक अवस्था हो।

समयमै आपतकालीन ल्यापारोटमी गरी करिब ७०० मिलिलिटर हेमोपेरिटोनियम हटाइयो, दायाँपट्टि ट्युबेक्टोमी गरियो र सूचित सहमतिसहित बाँयापट्टि ट्युबल लिगेसन समेत सम्पन्न भयो। टिम–आधारित निर्णय, शल्यक्रिया तयारी र अस्पतालको क्षमता कारण बिरामीको ज्यान जोगाउन सफल भइयो।

तर प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ

चिन्ताको विषय शल्यक्रिया होइन, शल्यक्रिया आवश्यक पर्ने अवस्थासम्म बिरामी पुग्नु हो।

बिरामीलाई आफू गर्भवती भएको जानकारी नै थिएन। यसले प्रारम्भिक गर्भ पहिचान, परिवार नियोजन परामर्श, र नियमित प्रजनन स्वास्थ्य सेवामा गम्भीर कमी रहेको देखाउँछ। सात पटक गर्भधारण गरिसकेकी महिलाले समेत प्रभावकारी गर्भनिरोधक सेवा नपाउनु हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीका लागि आत्ममूल्याङ्कनको विषय हो।

अर्कोतर्फ, रक्तस्राव जस्तो खतराको संकेत हुँदाहुँदै पनि उपचार खोज्न ढिलाइ हुनु सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवरोधसँग जोडिएको यथार्थ हो। ग्रामीण र सीमित स्रोत भएका समुदायमा अझै पनि प्रारम्भिक गर्भ जटिलतालाई “सामान्य” ठान्ने प्रवृत्ति विद्यमान छ।

अनौपचारिक सम्पर्कले ज्यान जोगायो

यो केसमा औपचारिक रेफरल प्रणालीभन्दा बाहिरको एक मानवीय पक्ष पनि देखियो। अस्पतालका एक सुरक्षाकर्मी, जो बिरामीसँग परिचित थिए, उपचार पहुँचमा सहायक बने। यसले महिला स्वास्थ्य स्वयंसेवक, समुदाय स्वास्थ्यकर्मी र सामाजिक सञ्जालको भूमिका कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरालाई पुनः उजागर गर्छ। तर ज्यान बचाउन संयोगमा भर पर्नु पर्ने अवस्था आफैंमा प्रणालीगत असफलता हो।

बढ्दो जोखिम र मौन कारणहरू

स्थानीय सन्दर्भमा एक्टोपिक गर्भावस्थाका घटनाहरू बढ्नुको पछाडि उपचार नगरिएका यौनसङ्क्रमण, पेल्भिक इन्फ्लेमेटरी डिजिज, असुरक्षित गर्भपतन अभ्यास, र आपतकालीन गर्भनिरोधकको अनियन्त्रित प्रयोगजस्ता कारणहरू लुकेका छन्। यी सबै रोकथामयोग्य भए पनि प्राथमिक तहमा प्रभावकारी हस्तक्षेपको अभाव देखिन्छ।

अस्पताल सक्षम बन्दैछ, तर रोकथाम कमजोर छ

प्रदेश अस्पताल मलङ्गवामा छोटो अवधिमै तेस्रो एक्टोपिक गर्भावस्थाको सफल व्यवस्थापन हुनु सकारात्मक संकेत हो। यसले आपतकालीन शल्यक्रिया, सुरक्षित मातृत्व सेवा र संस्थागत क्षमतामा सुधार आएको देखाउँछ। तर एउटै अस्पतालमा बारम्बार यस्ता केस देखिनु भने रोकथाम पक्ष कमजोर रहेको स्पष्ट सन्देश हो।

अबको बाटो: उपचारभन्दा अघि रोकथाम

एक्टोपिक गर्भावस्था धेरै हदसम्म रोक्न सकिने अवस्था हो। त्यसका लागि आपतकालीन उपचार मात्र होइन, अग्रिम सार्वजनिक स्वास्थ्य हस्तक्षेप अनिवार्य छ।

आधुनिक परिवार नियोजन सेवामा पहुँच विस्तार, प्रारम्भिक गर्भावस्थाका खतरा संकेतबारे समुदाय शिक्षण, STI स्क्रिनिङ तथा उपचार कार्यक्रम सुदृढीकरण, सुरक्षित गर्भपतन सेवा सुनिश्चितता, र अस्पतालस्तरीय तथ्याङ्कलाई जिल्ला तथा प्रदेश स्वास्थ्य योजनामा एकीकृत गर्नु आजको आवश्यकता हो।

एक शल्यक्रियाले एक जीवन जोगाउन सक्छ।

तर सशक्त सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीले सयौँ जीवन जोगाउन सक्छ।

शल्यक्रिया टोली (Surgical Team)

  • मुख्य शल्यचिकित्सक (Surgeon):
    डा. सचिन यादव
    कन्सल्टेन्ट प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ
  • सहायक शल्यचिकित्सक (Assistant Surgeon):
    डा. राहुल कुमार यादव
    ASBA
  • स्क्रब नर्स (Scrub Nurse):
    उमा गुप्ता
    B.Sc. Nursing
  • एनेस्थेसिया सेवा (Anesthesia):
    राकेश यादव
    एनेस्थेसिया इन्स्पेक्टर
  • सहायक (Assistant):
    एकावरी